Tek kullanımlık vape'in çevreye zararı ne kadar?

Elindeki cihaz bittiğinde attığın şey bir plastik parça değil. İçinde şarj edilebilir bir lityum-iyon pil, bakır teller, bir devre kartı, sentetik pamuk, metal bir bobin ve nikotin kalıntısı var.

Yani teknik olarak elektronik atık atıyorsun. Ve muhtemelen haftada birkaç kez.

Bu yazı seni suçlu hissettirmek için değil. Çünkü suçluluk tüketimi azaltmıyor — azaltan tek şey sayı.

Tek kullanımlık bir vape’in içinde ne var?

Cihazı açtığında beş bileşen çıkıyor:

• Lityum-iyon pil. Çoğu modelde birkaç yüz kez şarj edilebilecek kapasitede bir hücre. Likit bittiği için birlikte atılıyor.
• Plastik gövde. Çoğunlukla ayrıştırılamayan, karışık malzemeli bir kabuk.
• Elektronik devre ve metaller. Bakır, nikel, lehim.
• Bobin ve fitil. Metal tel ve sentetik ya da pamuk fitil.
• Nikotin kalıntısı. Tank hiçbir zaman tamamen boşalmıyor.

Bu listenin ilginç yanı şu: cihazın tek kullanımlık olan parçası aslında hiçbiri değil. Pil defalarca şarj edilebilir, gövde defalarca doldurulabilir. Tek kullanımlık olan şey ürünün iş modeli.

Bir yılda kaç cihaz atıyorsun?

Hesabı kimse senin yerine yapmıyor, o yüzden burada yapalım.

Haftada kaç cihaz bitiriyorsan 52 ile çarp.

• Haftada bir cihaz: yılda 52 pil.
• İki günde bir cihaz: yılda yaklaşık 180 pil.
• Günde bir cihaz: yılda 365 pil.

Şimdi bunu evindeki başka bir eşyayla kıyasla. Telefonunda tek bir pil var ve onu üç yıl kullanıyorsun. Yılda 180 pil atan biri, üç yılda 540 pil atıyor — hepsi de kullanılabilir durumdayken.

Aynı çarpımı parayla da yapabilirsin: bir cihazın fiyatını 52 ya da 180 ile çarp. Çoğu insan için asıl sarsıcı satır bu oluyor, çünkü tek tek alımlar küçük görünüyor ve hiçbir zaman toplanmıyor.

Çöpe atmak neden sorun?

Üç ayrı sebep var ve üçü de somut.

Yangın riski. Lityum-iyon hücreler ezildiğinde ya da delindiğinde ısınıp tutuşabiliyor. Çöp kamyonlarında ve atık ayrıştırma tesislerinde çıkan yangınların bilinen sebeplerinden biri bu. Cihazı çöpe attığında onu ezen bir preste bitiriyor.

Kaybolan hammadde. Lityum, bakır ve nikel kritik hammaddeler. Geri kazanılabilecekken sistemden tamamen çıkıyorlar.

Nikotin kalıntısı. Tankta kalan likit nedeniyle cihaz sadece elektronik atık değil, aynı zamanda tehlikeli atık özelliği taşıyor. Açık alana atılan bir cihazın kalıntısı toprağa ve suya karışabiliyor; sokakta bulunan bir cihaz da çocuklar ve hayvanlar için ayrı bir risk.

Bir cihazın yolculuğu: madenden çöpe

Elindeki cihazın hikâyesi, satın aldığın rafta başlamıyor.

Pildeki lityum, nikel ve kobalt yer altından çıkarılıyor; bunlar su ve enerji yoğun süreçler. Ardından hücre üretiliyor, gövde kalıplanıyor, devre kartı basılıyor, ürün paketleniyor ve çoğunlukla binlerce kilometre taşınıyor.

Bütün bu zincirin sonunda ürün ortalama birkaç gün kullanılıyor.

Karşılaştırma yapmayı kolaylaştıran nokta burası: aynı pil kimyası, telefonunda üç yıl, kablosuz kulaklığında iki yıl çalışıyor. Tek kullanımlık bir vape’te ise üç gün. Malzeme aynı, ömür farkı yüz katın üzerinde.

Geri kazanım tarafı da zor. Cihazın içindeki malzemeler birbirine yapıştırılmış ve sökülmesi tasarım gereği zorlaştırılmış durumda; nikotin kalıntısı da tehlikeli atık işlemleri gerektiriyor. Bu yüzden doğru toplama noktasına ulaşan bir cihaz bile en verimli senaryoda geri dönüştürülemiyor.

Doğru şekilde nasıl atılır?

1. Normal çöpe atma. Ne evsel atık ne de sokaktaki genel konteyner doğru adres.
2. Atık pil kutularını kullan. Marketlerde, elektronik mağazalarında ve pek çok okul ile kamu binasında bulunuyor.
3. Elektronik atık toplama noktalarına götür. Belediyelerin çoğu bu hizmeti veriyor; biriktirip toplu götürmek en pratik yöntem.
4. Cihazı açmaya, delmeye, ezmeye çalışma. Pili çıkarmak isteyenler için değil bu — ev koşullarında hücreyi delmek gerçek bir yangın riski.
5. Bir kutuda biriktir. Balkonda ya da girişte duran küçük bir kutu, “sonra hallederim” ile çöp arasındaki farkı yaratıyor.

Suçluluk değil, sayı

Çevresel etkiyle ilgili yazıların çoğu suçluluk üretiyor ve suçluluğun tüketim üzerinde ölçülebilir bir etkisi yok. İşe yarayan şey daha basit: atık miktarın doğrudan çekiş sayına bağlı.

Aritmetik acımasızca net. Günlük puff sayını yüzde 20 düşürdüğünde yıllık cihaz sayın da yaklaşık yüzde 20 düşüyor. Yılda 180 cihaz atan biri için bu, 36 pil daha az demek. Kimseye bir şey kanıtlaman ya da yeni bir alışkanlık edinmen gerekmiyor — tek değişken aynı: sayı.

İkinci hamle doldurulabilir cihaza geçmek. Atık tarafında farkı büyük: bir cihaz aylarca kullanılıyor, geriye likit şişesi ve ara sıra bobin kalıyor. Ama dürüst olalım, nikotin alımını kendiliğinden düşürmüyor. Asıl avantajı, oranı 20 mg/mL’den 12’ye, 6’ya, 3’e indirebilmen — yani bir bitiş tarihi kurabilmen.

Ve son hamle zaten belli: cihaz sayısını sıfıra indiren tek şey bırakmak. Nikotin vücuttan yaklaşık 72 saatte temizleniyor, yoksunluk belirtilerinin çoğu iki ile dört hafta içinde belirgin biçimde azalıyor (NHS). Bir şey daha: bırakanların çoğu ilk denemesinde başaramadı — bu yüzden yeni bir deneme, sıfırdan başlamak anlamına gelmiyor.

Bugün yapılacak tek şey

Puff Counter’ın haftalık planı tam da bu yüzden kademeli çalışıyor: her puff’ı tek dokunuşla kaydediyorsun, haftalık limitin kendi gerçek ortalamana göre yeniden hesaplanıyor ve cihaz sayın da o eğriyle birlikte düşüyor.

Bugün iki dakikada şunu yap: son bir ayda kaç cihaz bitirdiğini say — çekmecede, çantada, arabada kalanları da dâhil et. O sayıyı 12 ile çarp. Elindeki rakam, önümüzdeki bir yıl boyunca hiçbir şey değişmezse çöpe gidecek pil sayısı. Değiştirmeye karar vermeden önce bilmen gereken tek sayı bu.