Dünyada bir paket sigara kaç para eder?

Aynı ürün. Aynı marka, aynı kutu, aynı yirmi adet. Ve dünyanın bir ucunda diğer ucundakinin birkaç katı fiyata satılıyor.

Bu farkın sebebi maliyet değil. Sebep, hükümetlerin bu ürün hakkında ne düşündüğü.

En pahalı uç

Avustralya ve Yeni Zelanda yıllardır dünyanın en pahalı tütün pazarları arasında. Norveç, İrlanda ve Birleşik Krallık da üst sıralarda.

Bu ülkelerde bir paket, bazı pazarlardakinin on katından fazlasına denk gelebiliyor. Sebep basit: vergi. Perakende fiyatın büyük bölümü ürünün kendisi değil, üzerine konan vergi.

Avustralya bunu açık bir strateji olarak yürüttü: düzenli, öngörülebilir, enflasyonun üzerinde vergi artışları. Amaç gelir toplamak değildi, tüketimi düşürmekti.

En ucuz uç

Diğer uçta Güneydoğu Asya’nın bazı pazarları, Doğu Avrupa’nın ve Afrika’nın bir kısmı yer alıyor. Bazı ülkelerde bir paket, bir kahve fiyatının altında.

Ve buradaki dengesizlik acımasız: sigaranın en ucuz olduğu yerler, çoğu zaman sağlık sisteminin sonuçlarını karşılamakta en çok zorlandığı yerler.

Tütün sektörünün büyüme haritası da tam olarak bu harita. Yüksek gelirli ülkelerde tüketim onlarca yıldır düşerken, düşük fiyatlı ve gevşek düzenlemeli pazarlarda büyüme sürüyor. Yani ucuzluk tesadüf değil, strateji.

Asıl ölçü fiyat değil, satın alınabilirlik

Dünya Sağlık Örgütü ülkeleri karşılaştırırken düz fiyata bakmıyor, gelire oranla bakıyor. Buna satın alınabilirlik deniyor ve tek anlamlı ölçü bu.

Bunun sonucu şaşırtıcı: bir ülkede sigara her yıl zamlanıyor olabilir ama gelirler daha hızlı arttıysa sigara aslında ucuzlamıştır. Birçok ülkede yaşanan tam olarak bu — zam haberleri var, caydırıcılık yok.

Kendi hesabını yapmak istiyorsan tek soru şu: bir günlük tüketimin, günlük kazancının yüzde kaçı?

Vergi gerçekten işe yarıyor mu

Yarıyor ve bu konuda kanıt oldukça net. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre fiyattaki yüzde onluk bir artış, yüksek gelirli ülkelerde tüketimi yaklaşık yüzde dört, düşük ve orta gelirli ülkelerde yüzde beşe kadar azaltıyor.

Etki her grupta aynı değil. En güçlü olduğu iki grup var: gençler ve düşük gelirliler. Yani fiyat, en çok korunması gerekenleri en çok koruyan araç. Vergi artışlarının tütün kontrolündeki en etkili tek önlem sayılmasının sebebi bu.

Türkiye’nin yeri

Türkiye, tütün vergisinin perakende fiyat içindeki payının en yüksek olduğu ülkeler arasında. Yani politika tarafında sert bir ülke.

Ama satın alınabilirlik hesabı devreye girdiğinde tablo başkalaşıyor. Fiyat listelerinde yüksek görünen bir paket, gelire oranlandığında Avrupa’nın pahalı pazarlarındaki caydırıcılığa ulaşmayabiliyor. Fiyatın kendisi değil, oranı belirleyici.

Sektörün her zamanki iki itirazı

Vergi artışları gündeme geldiğinde hep aynı iki argüman öne sürülüyor. İkisine de bakmakta fayda var.

“Zam kaçakçılığı artırır.” Kaçak ticaret gerçek bir sorun, ama Dünya Sağlık Örgütü’nün değerlendirmesi net: kaçakçılığın asıl belirleyicisi vergi oranı değil, denetim ve uygulama kapasitesi. Yüksek vergili birçok ülkede kaçak payı düşük, düşük vergili birçok ülkede yüksek.

“Zam düşük gelirliyi vurur.” Bu argüman ilk bakışta haklı görünüyor ama sonucu ters. Fiyat artışına en güçlü tepkiyi veren grup zaten düşük gelirliler; yani en çok bırakan, en çok korunan grup onlar. Sigaranın maliyeti de zaten en ağır aynı gruba biniyor.

İkisinin de ortak özelliği şu: hiçbiri içen bireyle ilgili değil, ikisi de pazarın büyüklüğüyle ilgili.

Senin yıllık toplamın başka bir yerde ne eder

Şimdi bu veriyi kendine çevir. Yıllık toplamını hesapla, sonra şu soruları sor:

• Aynı para, en pahalı pazarlardan birinde kaç aylık tüketim ederdi?
• Aynı para, sigara dışında ne alırdı — kaç uçak bileti, kaç aylık kira, kaç kurs?
• Ve en rahatsız edici olanı: o paranın ne kadarı ürüne, ne kadarı vergiye gitti?

Bu son soru önemli, çünkü ödediğin paranın büyük kısmının ürünle ilgisi yok. Dumanın kendisi, faturanın küçük kalemi.

Ucuz olmasının iyi haber olmadığı yer

İnsanlar genellikle “bizde ucuz, iyi ki” diye düşünüyor. Ama fiyat düşük olduğunda alışkanlığın kendi kendini sınırlaması da ortadan kalkıyor.

Pahalı pazarlarda insanlar sayarak içiyor: kaç tane kaldı, bugün ne kadar harcadım. Ucuz pazarlarda kimse saymıyor. Ve sayılmayan hiçbir şey azalmıyor.

Vape tarafında bu daha da belirgin. Sigara paketi bitiyordu, bu doğal bir sınırdı. Cihazda böyle bir sınır yok; ne kadar çektiğini bilmenin tek yolu kaydetmek.

Puff Counter’ı bu yüzden kurduk: her puff’ı ya da sigarayı tek dokunuşla kaydediyorsun, uygulama günlük ve yıllık maliyetini kendi rakamlarınla hesaplıyor ve biriken parayı düşen bir grafik hâline getiriyor.

İki dakikalık iş

Bugün hiçbir şey bırakma. Sadece iki sayı bul: günlük tüketimin ne tutuyor ve bu, günlük kazancının yüzde kaçı?

O oran, dünyadaki bütün fiyat listelerinden daha çok şey anlatıyor. Ve merak eden bir arkadaşın varsa bu yazıyı ona gönder — herkes kendi oranını hesaplasın.