Sigara bugün icat edilse yasal olur muydu?

Bir düşünce deneyi. Bugün bir düzenleyici kurumun kapısını çalıyorsun ve yeni ürününü anlatıyorsun.

Yanan bitki yaprağı. Dumanı içine çekiliyor. İçinde yaklaşık yedi bin kimyasal ve yetmişe yakın kanserojen var (CDC). Bağımlılık yapıyor. Uzun süre kullananların yaklaşık yarısını öldürüyor (WHO).

Kullanım amacı? Yok. Beslenme değeri yok, tedavi etmiyor, bir sorunu çözmüyor.

Başvurun kaç dakika sürer?

Aynı kurum, çok daha küçük şeyler için ürün toplatıyor

Bu düşünce deneyinin gücü karşılaştırmada.

Bir gıda katkı maddesinde hayvan çalışmalarında kanser şüphesi belirse piyasadan çekilir. Bir ilaç, on binde bir görülen ciddi bir yan etki nedeniyle geri toplatılır. Bir oyuncakta küçük parça riski varsa satıştan kaldırılır.

Şimdi sigaranın dosyasına bak: risk şüpheli değil, kanıtlanmış. Nadir değil, yaygın. Kazayla değil, kullanım amacına uygun kullanıldığında ortaya çıkıyor.

Aynı kurallar aynı şekilde uygulansa sonuç tartışmalı bile olmazdı.

O halde neden yasak değil?

Cevap sağlıkta değil, takvimde.

Sigara, modern tüketici güvenliği ve ilaç düzenlemelerinin kurulmasından on yıllar önce kitlesel bir ürün haline geldi. Yirminci yüzyılın ortasında yetişkin nüfusun büyük kısmı içiyordu; ürün kültüre, orduya, sinemaya ve devlet bütçesine yerleşmişti.

Bir şey yeterince yaygınlaştığında düzenleyici onu değerlendirmez, devralır. İngilizcede buna grandfathering deniyor: eski ürün, yeni kuralların dışında bırakılır.

Bunun ne kadar geç düzeldiğini gösteren tek bir örnek: Amerika’da tütün ürünlerinin ilaç ve gıda otoritesinin yetki alanına girmesi ancak 2009’da mümkün oldu. Yani sigaranın zararının kanıtlanmasından yarım asır sonra.

Yasaklamaya yaklaşanlar oldu

İki gerçek örnek var ve ikisi de öğretici.

Bhutan, 2010’da tütün satışını ülke çapında yasakladı. Yaklaşık on yıl sonra, 2021’de kaçakçılığı ve sınır geçişlerini gerekçe göstererek yasağı kaldırdı.

Yeni Zelanda, 2022’de dünyanın en radikal tütün yasasını çıkardı: belirli bir tarihten sonra doğan hiç kimseye ömür boyu sigara satılamayacaktı. Nesil yasağı denen bu model, yürürlüğe girmeden sonraki hükümet tarafından geri alındı.

Benzer bir nesil yasası Britanya’da yıllardır tartışılıyor.

Buradaki ders şu: sigarayı yasaklamak teknik olarak mümkün, politik olarak kırılgan. Yasakların ömrü, onları çıkaran hükümetlerin ömrüyle sınırlı kalabiliyor.

Türkiye zaten bir kez ne yaptığını gösterdi

Bu ülkede “burada yürümez” cümlesi bir kez test edildi.

2009 yazında kapalı alan yasağı lokanta, kafe ve barları da kapsayacak şekilde genişletildi. Dünya Sağlık Örgütü, 2013 raporunda Türkiye’yi MPOWER olarak bilinen tütün kontrol önlemlerinin tamamını en üst düzeyde uygulayan ilk ülke olarak açıkladı. Sonrasında düz paket uygulamasına geçildi: markanın görselliği paketten kaldırıldı.

Yani sorunun cevabı sadece teorik değil. Bu ülkede bir kuşak, sigaranın hangi mekânlarda meşru olduğunun değişebildiğini gördü.

“Yasalsa güvenlidir” kestirmesi neden çalışmıyor?

Beynin hızlı bir kural kullanıyor: satılıyorsa, birileri kontrol etmiştir.

Bu kural çoğu ürün için işe yarıyor. Sigara için işlemiyor ve sebebi tarihsel. Alkol, şeker ya da hız gibi başka riskli ama yasal şeylerle karşılaştırıldığında sigaranın ayrıştığı tek bir nokta var:

Kullanım amacına uygun, normal miktarda kullanıldığında uzun vadeli kullanıcılarının yaklaşık yarısını öldüren tek yaygın tüketim ürünü. Aşırıya kaçıldığında değil, tam olarak tarif edildiği gibi kullanıldığında.

Alkolde zarar dozla ilgilidir, arabada hızla. Sigarada “doğru kullanım” diye bir şey yok — zarar, ürünün kendisinde.

Yasal olması bunu değiştirmiyor. Sadece bunu bir kuşak boyunca görünmez kıldı.

Vape ve ısıtılmış tütün bu tablonun neresinde?

En ilginç kısmı burası. Elektronik sigara ve ısıtılmış tütün ürünleri, düzenleyiciler uyanıkken piyasaya girdi.

Sonuç: sigaranın elli yılda karşılaştığı kısıtlamaların bir kısmıyla on yıl içinde karşılaştılar. Aroma yasakları, tek kullanımlık cihaz yasakları, reklam kısıtlamaları, satış sınırlamaları. Türkiye elektronik sigara cihazlarının ithalatını yasakladı.

Ama burada iki tuzak var.

Birinci tuzak: “Yeni ürün, o yüzden daha az veri var” cümlesi çoğu zaman “o yüzden daha güvenli” olarak duyuluyor. Veri yokluğu güvenlik kanıtı değil. Sigaranın uzun vadeli etkilerinin netleşmesi de on yıllar aldı.

İkinci tuzak: Yasak, talebi ortadan kaldırmıyor. İthalatı yasak olan bir ürünün her yerde bulunabilmesi, düzenlemenin tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. Denetimsiz piyasa, içeriği bilinmeyen ürün demek.

Asıl soru sende bitiyor

Bu düşünce deneyinin amacı, bir yasa tartışmasında taraf tutmak değil.

Amaç şu: yıllardır kullandığın ürünü, ilk kez bugün karşına çıkmış gibi değerlendirmek.

Eğer bir arkadaşın sana yeni bir cihaz gösterse ve “içinde nikotin var, bağımlılık yapıyor, uzun vadeli etkileri henüz bilinmiyor, günde iki yüz kez kullanıyorum” dese, denemek ister miydin?

Cevap hayırsa, kullanmaya devam etmenin sebebi ürünün değeri değil. Ürünün sende ne kadar eskimiş olması.

Bugün iki dakika

Yasa çıkarmak elinde değil ama kendi kuralını koymak elinde.

Bugün hiçbir şeyi bırakma. Sadece say: bugün kaç sigara, kaç puff, kaç stick. Rakamı akşam gör.

Kimse bir ürünü, ne kadar kullandığını bilmeden değerlendiremez. Puff Counter tam olarak bu ölçümü tek dokunuşa indiriyor ve haftalık azaltma planını senin gerçek rakamına göre kuruyor.

Sigara bugün icat edilse yasal olmazdı. Ama zaten icat edildi ve sorunun cevabını her gün sen veriyorsun.